Menu

27 Mayıs Askeri İhtilali’nde Adnan Menderes ve Ordu

Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren ordu Türk siyasetinde önemli yeri ve ağırlığı olan bir kurumdur. İlk cumhurbaşkanlarının asker kökenli olması, ordunun başında Atatürk’ün yakın mesai arkadaşı Fevzi Çakmak’ın yer alması orduyu siyasetten uzak tuttu. 1. Dünya Savaşı’ndan sonra Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak’ın şık olmayan bir şekilde emekliye sevk edilmesi, Fevzi Çakmak’ı aktif siyasete girmeye iterken, askerin siyasetle olan ilişkisini kuvvetlendirdi.

CHP hükümetinin 1946 seçimlerindeki usulsüzlüğe yönelik uygulamaları bazı askerler tarafından endişe ile karşılandı. O yıllarda gidişattan memnun olmayan bazı askerler bir araya gelerek, gelişen siyasi şartları kendi aralarında değerlendiren toplantılar yaptılar. Çok partili hayatla birlikte Ali Fuat Cebesoy ve Refet Bele gibi Atatürk’ün silah arkadaşlarının 14 mayıs seçimlerinden önce Demokrat Parti’ye katılmaları da son derece önemlidir. DP, ilk yıllarda asker kökenli kişileri saflarına katabilmek için özellikle çaba göstermektedir. Zaten askeriyede demokrat partiyi destekleyecek bir altyapı da mevcuttur. Mesela 1947’de CHP hükümeti ile ters düşen General Fahri Belen, General Ali Fuat Cebesoy, Mareşal Fevzi Çakmak gibi Mustafa Kemal’in yakın silah arkadaşları seçimlerden evvel Cumhuriyet Halk Partisi karşısında yer aldılar.

Muhalefetteki Demokrat Parti 1950 seçimleri öncesinde her kesimden olduğu gibi ordunun da büyük oranda desteğini sağlamıştır. Korgeneral Fahri Belen ve Kurmay Albay Seyfi Kurtbek’in emekliliğini isteyerek DP den aday olmaları ve askerler arasında memnuniyetle karşılanması ordunun DP iktidarına sıcak baktığının en somut kanıtıdır.

14 Mayıs akşamı seçimlerinin sonuçları yavaş yavaş netleşmeye başladı. Artık DP’nin seçimi kazandığı kesinleşti. Gecenin ilerleyen saatlerinde 1. Ordu Komutanı Orgeneral Noyan, İsmet İnönü’ye haber göndererek, eğer paşa isterse seçimlere hile karıştırıldığı iddiasıyla müdahale edebileceklerini bildirdi. İsmet İnönü milli iradeye teslim olunması gerektiğini hatırlatarak böyle bir müdahaleye müsaade etmedi. Bu durumdan DP’li yöneticilerin de haberi oldu ve son derece rahatsızlık duydular. Aynı dönemde ordu içerisinde İnönü’nün görevi devretmeme ihtimaline müdahale edebilecek hazırlığın olduğu da bilinmektedir. Ordu, bir kez daha 2 siyasi partiyi destekleyenler şeklinde 2’ye bölünmüştür.

*****

Seçimler kazanılmasına rağmen DP ileri gelenleri son derece huzursuzdur. CHP, döneminde oluşturulan ve İsmet İnönü’ye bağlı olduğu düşünülen ordu, DP için endişe kaynağıydı. Bazı askerler de bunu gizleme gereği duymazlar mesela; Ankara – Erzurum arasında görev yapan askeri bir kurye uçağı havadan attığı beyannamelerde halkı İnönü etrafında birleştirmeye çağırdılar fakat Adnan Menderes bunu bir kenara not aldı. Şunu iyi bilmektedir ki ordu kontrol altına alınmadıkça memlekette otorite sağlamak çok zordur.

DP iktidarı kazandı fakat bu iktidarı kullanmak ülkenin kaderine hükmedilmek belki de seçim kazanmaktan daha zordu. Burada Adnan Bey öncelikle kendi otoritesini engelleyecek güç odaklarını kontrol altına alarak, kendi otoritesine katkı sağlayacak unsurları yanına çekmeyi düşündü. Şüphesiz orduyu kontrol altına alarak iktidara gelmelerine olanak sağlayan halkı yanında tutmak iktidarına güç katacaktır.

2 Haziran 1950’de güven oyu alan hükümet, yurdun dört bir tarafından gelen tebrikleri kabul etmekle meşgulken 5 haziranda bir albayın Başbakan Menderes’in yanına giderek TSK nın ihtilal yapacağı ihbarında bulundu. Menderes albayı dikkatle dinler ve derhal MSB Bakanı Refik Şevket İnce’yi yanına alarak Celal Bey’in yanına çıktılar. Asker kökenli milletvekilleri Seyfi Kurtbek ve Fahri Belen’in de katıldığı toplantıda, ordunun nabzı yoklanmaya çalışıldı. Aslında DP idarecileri şüpheye düşürecek gelişmeler daha önce de olmuştu. Mesela seçim sonunda askerlerin Ankara’da toplanarak İnönü’yü ziyaret etmeleri gözden kaçmamıştı.

Ordunun komuta kadrosundaki esaslı bir tasfiye hareketi için düğmeye basıldı. Genelkurmay Başkanı’ndan başlanarak kuvvet komutanlarını da kapsayan değişiklikler gerçekleştirildi. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Abdurrahman Nafiz Gürman, Hava Kuvvetleri komutanı Orgeneral Zeki Doğan, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Mehmet Ali Ülgen, Jandarma Genel Komutanı Korgeneral İzzet Aksalur, 1. Ordu Komutanı Orgeneral Asım Tınaztepe, 2. Ordu Komutanı Orgeneral Muzaffer Tusavul, 3. Ordu Komutanı Orgeneral Mahmut Berk Öz gibi üst düzey askerler görevlerinden alınarak ya emekliye ya da daha pasif bir göreve sevk edildiler. Bu hadise DP – asker ilişkisi açısından son derece üzücü bir başlangıçtır. Tasfiye zamana yayılarak devam etti.

23 ayda 15 general ve 150 albay “darbeye kalkışacakları” iddiasıyla görevinden alındırlar.

Menderes otoritesini tesis edebilmek için karşısında bulunan en etkili güç kaynağı olan orduyu kontrol altına alabilme operasyonunu başarıyla tamamladı. Ordu ve İnönü – CHP özdeşliğini yıkıp askeriyeyi değiştirecek demokratik siyasal düzenin bir parçası haline getirmek yolunda önemli adım atıldı. Ordu içerisinde yapılan tasfiye hareketi kabinenin asker kökenli bakanları Seyfi Kurtbek ve Fahri Belen verdiği bilgiler doğrultusunda gerçekleştirildi. DP, CHP’ye yakın komutanların hükümeti devirmesinden çekinmişlerdi. Tasfiyeler, ordu tarafından yeni hükümetin kendilerine olan güvensizliği olarak değerlendirilmiştir. Bu tasfiye hareketleri askerler arasında DP nezdinde ikinci plana itildiklerini düşünmelerine sebep oldu.

27 Mayıs 1960 İhtilali ve Adnan Menderes’in İdamı isimli yazıyı okumak için buraya tıklayabilirsiniz

Aşağıdaki yazılara da göz atabilirsiniz

Fransız Devrimi’nin Nedenleri Ve Sonuçları – Ders Notları

Amerikan Devrimi Ve Amerika’nın Bağımsızlığı – Ders Notları

Napolyon Savaşları Hakkında – Ders Notları

KUTADGU BİLİG – ESER HAKKINDA İNCELEME

ARİSTOTALES POLİTİKA KİTABI – DERS NOTLARI

Merkantilizm Nedir, Neyi Amaçlar? – Ders Notları

Avrupa Birliği’nin Ortaya Çıkışı – Ders Notları

Rönesans Nedir? – Ders Notları

Reform Nedir, Nasıl Ortaya Çıkmıştır ? – Ders Notları

Feodalizm (Derebeylik) Nedir ? – Ders Notları

Beğen  115
Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yapılan Yorumlar ( 2 )