Kutadgu Bilig – Eser Hakkında İnceleme


540
90 PAYLAŞ, 540 Puan

Kutadgu Bilig – Eser Hakkında İnceleme

Kutadgu Bilig – Eser Hakkında İnceleme

İslami Türk Edebiyatı’nın bilinen ilk şair ve düşünürü Balasagun’lu Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır. Kitap, Karahan’lı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur. Tabgaç Buğra Han eseri çok beğendiği için Yusuf’u takdir ederek onu “Has Hacib” tayin etmiştir.

“Kutadgu” kelimesi “saadet” anlamındadır ve “bilgi” nin yanında “mutluluk veren bilgi” anlamına gelmektedir. Eser, insanlara dünyada tam anlamıyla mutlu olmak için gereken yolu göstermek için kaleme alınmıştır. Aruz ölçüsü kullanılmıştır. Eklemeler ile birlikte yaklaşık 88 başlık altında toplanan eserin asıl kısmını oluşturan bölüm kısaltılmış ve müterakip yani fa’ülün fa’ülün fa’ülün fa’ül vezniyle yazılmıştır.

1 ile 6520. beyitler mesnevi tarzındadır ve kendi arasında kafiyelidir. Eserin sonuna eklenmiş parçalardan gençliğine acıyıp ihtiyarlığından bahseder. 44 beyitlik bir kısım tam müterakip vezninde olup kaside tarzında ve aa ba ca şeklinde devam etmektedir.

Zamanın bozuk olmasından ve dostların cefasından bahseden 40 beyitlik bir parça ise kendinden önceki parçanın vezninde ve onunla aynı tarzda yazılmıştır. Kitap sahibi Yusuf Has Hacib’in kendisine nasihat vermesinden bahsettiği 41 beyitlik parça ise eserin aslı gibi, kısaltılmış müterakip vezninde ise kaside tarzında yazılmıştır.

O dönem için Türk edebiyatında yeni olduğu tasavvur edilen aruz ölçüsünün ilave parçalardaki kafiye dışındaki, şair tarafından pürüzsüz bir şekilde kullanıldığı görülmektedir. Eser yarı hikaye ve temsil tarzında yazılmış, aralarda hareketi hazırlayıcı ve izah edici monologlara ve canlı tasvirlerin bulunduğu sahnelere yer verilmiştir.

****

Türk dilinin, edebiyatının, kültür tarihinin kaynağı olarak bilinen eser 462 yılında Kaşgar’da yazılmıştır. 6645 beyitten oluşan bir siyasetnamedir. Yöneticilerin ve devlet görevlilerinin sahip olması gereken nitelikler yanında, halkın görevleri ve çeşitli meslek mensupları ile ilişkilerde ayrıntılı bir biçimde anlatılmıştır. Temel yapısı manzum şeklindedir. Kutadgu Bilig, siyasi ve kültür bakımından, Türk-İslam çevresinin çok önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Böyle olmasına rağmen uzun müddet bir köşede unutulup kalmıştır.

Bu belge ile birlikte Kutadgu Bilig’in zikrettiği Buğra Han hakkındaki vesikaların sayısı 15’e yükselmiştir. Bunların 7’si Türkçe, diğerleri ise Arapça’dır. Kutadgu Bilig yazıldıktan bir hayli zaman sonra unutulmuş veya çok dar bir çevrenin istifadesi altında kalmıştır. Kitaba ilk ilave edilen 77 beyitlik bir manzume vardır. Bu manzum ön sözde eserin kendisi veya yazarı hakkında malumat verilmektedir. Burada hükümdarlara “ilig” ve “beg” yerine “melik” tabiri kullanılmıştır.

Şark Melik’i ve Macin beylerinin hepsi bu kitabı benimsemişler ve kendilerine miras yoluyla geçtiği için başkalarına vermemişlerdir. Ayrıca diğer memleketlerde kitaba başka adlar da verilmiştir. Çinliler:Edebül Mülük, Macinler: Enisü’l Memalik, İranlılar: Şehname ve Turanlılar (Türkler): Kutadgu Bilig demişlerdir.

Kutadgu Bilig bu evreden sonra 3. olarak meydana çıkarılmıştır . Bu defa manzum önsözün bir özeti ,eksik bir mukaddime olarak eklenmiştir. Burada, manzum özündeki “Melik” tabiri yerine “Padişah” kelimesi kullanılmıştır.

****

Eser yazı bakımından iki türlü alfabe ile yazılmıştır. Bunlardan biri Uygur Alfabesi, diğeri ise Araplardan aldığımız İslami Türk alfabesidir. Uygur harfleri ile yazılan bazı yazıların Fatih devrine kadar sürmesi önceleri her iki alfabenin baş başa gittiğini, Fatih Sultan Mehmed’den sonra Uygur harflerinin yerini tamamen Türk-İslam alfabesine bıraktığını söylemek gerekir. Kutadgu Bilig’in bu bakımdan nasıl bir ifadeyle yazıldığı bilinmiyor. Çünkü yeryüzünde bilinen üç nüshasından biri Uygur nüshasıyla yazılmıştır. Bu nüsha “Herat” nüshasıdır. Diğer iki nüshası ise Arap harfleriyle yazılmıştır.

Balasagun’lu Yusuf Has Hacib, kendi adına eserinde yalnız bir yerde yer vermiştir. O asil bir aileye mensup olup, ilmi, faziletleri, zühd ve takvası ile cemiyetin içinde hürmet görmüş biridir. Eserini Balasagun’da yazmaya başlamış, sonra Kaşgar’a gidip orada tamamlayarak Tabgaç Buğra Han’ın huzurunda okumuştur. Eserini yazmasında en önemli alim muhakkak ki çağdaşı Kaşgarlı Mahmud’dur. Kaşgarlı Mahmud, Türkçenin Arapça karşısındaki durumundan hareketle ve Araplara Tükçeyi öğretmek niyeti ile yazdığı eserinde Türklerin gelecek için büyük ve devamlı bir hakimiyetlerinin olacağından bahsetmiştir.

Balasagunlu Yusuf ise zamanında Fars dilinde bir Şehname yazılmış olmasını görerek, Kutadgu Bilig’i Türk milletine bir şehname hediye etmek arzusu ve Türkçenin kudretini göstermek için yazmıştır. Yusuf Has Hacib eserini yazdığı zaman elli yaşında olduğu düşünülmektedir. Şair bu durumda 1019 yılı civarında doğmuş olmalıdır. Nerede ve kaç yılında öldüğü belli değildir.

****

Eserde tasvir edilen ve idealize edilmiş olan şahıslar şairin kendi devrinden önceki bir zamana aittir. Yusuf, ideal fertlerden teşekkül eden cemiyet ve devleti gözünde canlandırır. Sonra kendi devrinden acı acı şikayet eder. Eserinde büyük meziyet olarak gösterdiği hareket ve düşüncelerin kalmadığını söylemektedir. Eser, yazarın tasavvur ettiği ideal bir yaşamı işlemesine rağmen, gerçeğin içinde dolaşır. Hatta Türk Edebiyatı içinde bir tiyatro eseri hüviyetine bürünür. Eserde saadet ve ikbalı (kut) temsil eden Vezir Aytoldu ile aklı (ukus) temsil eden Ögdülmiş’in şahıslarında şairin kendisini tasvir etmiş olması mümkündür.

Eserde doğrudan doğruya şairin kendisi ile ilgili olduğu düşünülen bazı kayıtlar mevcuttur. Örneğin, kitabın adını açıklarken ve ihtiyarlığından söz ederken, 50 yaşın kendisine el sürerek, kuzgun tüyü gibi yaptığını, şimdi de 60 yaşın kendisini çağırmakta olduğunu ve pusuya düşmediği takdirde oraya gideceğini söylemektedir. 30 yaşın topladığını 50’nin kendisinden aldığını söyleyen ve 60’ın elini dokundurduğu vakit ne yapacağını düşünen şair, 50’ye ne yaptığını ve onun kendisine neden böyle kin bağladığını sormaktadır.

Kutadgu Bilig adlı eser dört kişi üzerinden anlatılmaktadır:

  1. Kün Togdı (Kün töri) : Doğru kanun- Hükümdar
  2. Ay Toldı (Kut) : Saadet – Vezir
  3. Ögdülmiş (Ukuç) : Akıl – Vezirin oğlu
  4. Odgurmış (Zahid) : Akıbet

Bunlardan başka Aytoldı’nın Hacib ile buluşmasını temin eden Küsermiş, huzura kabulü sağlayan Hacib, arada hizmet gören oğlan, haber getiren Yumışcı ve Zahit’in yanında çalışan Kuman da şahıslar kadrosunda yer almaktadır.

Kün Togdı, adı ve kutu belli olan, cihanda ön tutmuş bir hükümdardır. İçi doğru, hal ve hareketleri düzgün, dili doğru ve güvenilir, gözü gönlü zengin birisidir. Bilgili, anlayışlı ve uyanık bir kişiliğe sahiptir. Kötü için ateş, düşman için kahredicidir. Kahraman ve yiğittir. Bu vasıfları onu günden güne yüceltmiştir.

****

Kün Togdı bir gün düşünür; beylik işinin büyük bir iş olduğunu ve işleri  yürütecek, içini dışını anlayacak, akıllı, bilgili, iş bilir bir yardımcısı olmasını ister. Ay Toldı adlı zeki bir kişi vardır. “Ben burada niçin kuru kuruya duruyorum, hükümdara gidip hizmet edeyim” diyerek hazırlık yaptı ve atına binip yola çıkar. Hükümdarın şehrine geldiğinde bir imarette geceler. Nihayet küsermiş adlı kişi onu Hacib’e götürür. Hacib de onu hükümdara teslim eder.

Ay Toldı hükümdarla tanışır ve onun hizmetine girer. Aradan bir zaman sonra Ay Toldı ölümcül bir hastalığa yakalanır. Vasiyetini oğlu Ögdülmiş’e verir ve hükümdara götürmesini ister. Orada ölür.

Hükümdar Ögdülmiş’in sorumluluğunu üzerine alır. Ögdülmiş yetişkin olunca hükümdarın hizmetine girer. Hükümdar Ögdülmiş’ten kendisi gibi birini daha bulmasını ister. O da hükümdara Odgurmış’ı tavsiye eder. Ögdürmiş, beylere nasıl hizmet edeceğini, saray mensuplarına nasıl davranacağını anlatır. Buna karşılık Odgurmış da Tanrı’ya kulluk etmeyi anlatır ve hükümdardan kendisini affetmesini ister. Ama hükümdar Odgurmış’ı ikna eder.

Odgurmış tekrar dağdaki inzivasına döner. Sonunda Ögdülmiş geçmiş günlerine acıyıp tövbe etmek ister ve Ogdurmış’a gitmek üzere hükümdardan izin ister. Odgurmış bir gün hastalanır ve Ögdülmiş’i yanına çağırtır. Ögdülmiş onun yanına gider ve bir süre kaldıktan sonra Odgurmış’a veda eder ve tekrar hükümdarın yanına döner. Belli bir zaman sonra Ögdülmiş Ogdurmış’ı görmeye gider fakat artık o ölmüştür. Ögdülmiş yas tutar, hükümdar baş sağlığı diler, Ögdülmiş hükümdarın uzun yaşamasını, sevenlerinin çok olmasını ve yerinin genişlemesini diler.

Hükümdar’la Ögdülmiş böylece yaşayıp gitmişler. Eğri işleri düzeltip dünyayı düzene koymuşlar, halkın duası ile bir ömür mutlu olmuşlar.

Şair en sonunda esere dönüyor. Bunun yazılış sebebini ve ehemmiyetini belirtmekten sonra sözlerini dua ile bitiriyor.

Eserin bugün bilinen üç nüshası vardır:

  1. Herat Nüshası: Kutadgu Bilig’in ilk bilinen nüshasıdır. Nüshayı bulan Fikret, Maarif ve Okutgucü mecmuası hakkında umumi bir bilgi vermiştir. Nerede, ne zaman ve kim tarafından, kimin için istinşah edilmiş olduğu belli değildir.
  2. Fergana Nüshası: Kutadgu Bilig’in en önemli nüshasıdır. Arap harflerinden Uygur harflerine çevrilmiştir.
  3. Mısır Nüshası: Bu nüsha Kahire’de, Hidiv kütüphanesinin o zamanki müdürü Alman Moritz tarafından 1896 yılında bulunmuştur.

Eser üzerinde yerli ve yabancı Türkologlar çalışmıştır. Fakat en önemli çalışma Reşit Rahmeti Arat tarafından yapılmıştır.

Rönesans Nedir? – Ders Notları

Reform Nedir, Nasıl Ortaya Çıkmıştır ? – Ders Notları

Feodalizm (Derebeylik) Nedir ? – Ders Notları

Avrupa Birliği’nin Ortaya Çıkışı – Ders Notları


Beğendin Mi? Arkadaşlarınla Paylaş!

540
90 PAYLAŞ, 540 Puan
Hasret Türkan

0 Comments

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Choose A Format
Personality quiz
Series of questions that intends to reveal something about the personality
Trivia quiz
Series of questions with right and wrong answers that intends to check knowledge
Poll
Voting to make decisions or determine opinions
Story
Formatted Text with Embeds and Visuals
List
The Classic Internet Listicles
Countdown
The Classic Internet Countdowns
Open List
Submit your own item and vote up for the best submission
Ranked List
Upvote or downvote to decide the best list item
Meme
Upload your own images to make custom memes
Video
Youtube, Vimeo or Vine Embeds
Audio
Soundcloud or Mixcloud Embeds
Image
Photo or GIF
Gif
GIF format